Diocese of Boac

Ang Sinodong ito ay magandang simulain para sa Diyosesis ng Boac subalit tayo ay malayo pa ang lalakbayin sa mahabang pananaw. Sa Provincial Council ng Manila na tumutok sa Layko, nagkaroon ng kaunting pagtatalo dahil sa binuong papel ng sumuri o tumingin sa papel ng mga Layko. Sabi nila na mangahas ang mga Layko na punahin ang pagkilos ng mga taong simbahan, ng mga Obispo, pari at iba pa subalit maingat pa rin sila sa pagsasala nito, ang sabi nila- ito ay inihahandog namin sa kabatirang baka may masagasaan na mga sagradong paa. Bunga noon sa pagtatalakay ay mayroong mga tumuligsa nito na kulang daw sa paggalang sa mga pari, Obispo, mga sugo ng Diyos kaya dapat igalang anuman ang mangyari.

Una ay ang tema ng salungatan at ang kultura ng katahimikan na naging panimula at pangwakas. Noong Enero, ako ay inaanyayahan ng UP sa isang Consultation Seminar sa pamahalaang pambayan sa pag-iisip o kaisipang Pilipino at doon ay natanong kung bakit ang konsepto ng kapwa ay napakahalaga sa mga Pilipino at paano natin ito iniuugnay sa pagitan ng Estados Unidos at ng Iraq. Paano natin maipapaliwanag na ang paninindigang ito ng lahat ng tao ay magkakapwa? Bakit sila nag-aaway? Ayon sa sumuri ng kulturang Pilipino, sinasabi nila na tayo ay mulat na sa pananaw ng kulturang Pilipino na galing lamang sa isang hanay o pangkat, halimbawa sa Ateneo na hinugis lamang ng mga dayuhan na hindi lubos na nakaunawa sa ating wika at sa grupong di nauunawaan ang lahat ng pakahulugan nito. Ayon sa kanilang pananaw sa ugat ng ating kultura tayo ay magkakapwa tao subalit ang pagpapahayag ng pakikipagkapwa tao ay pagpapahayag ng nahahati sa malalim at mababaw na kultura. Sa ibabaw ay nakikita natin ang kanilang tinatawag na accommodative values, ang pagpapahalaga, mapagpalaya “of serving”. Ito ay ang utang na loob, pakikisama at hiya. Ito ay tinatawag na pagpaparaya, katulad ng sinasabi na: “sinunod ko lamang para wala nang gulo”. Nagpaparaya, pinagbibigyan alang-alang sa katahimikan. Sa ilalim ng kultura o ang katuwang nito na tinatawag na “accommodative values” ay mayroong tinatawag na “controltative values”. Ito ay principle values o mapagpanindigan at ito ay ang lakas ng loob, hindi pakikisama kundi pakikibaka, hindi lang hiya kundi bahala na. Katulad ng mga nanay nagiging tigre at leon sa pakikipaglaban alang-alang sa kanilang mga anak. Bakit tayo nakikibaka at tumatapang, ito ay sa dahilang may ipinaglalaban, sapagkat tayo ay namulat sa sariling karangalan, mayroon nang pagsasangkalan ng kanyang pagkilos. Ang bahala na ay hindi pagsubok sa itinadhana.

Ang kalimitang pinagmumulan ng tunggalian ay hindi ang ating pagkakaiba, lahat tayo ay magkakaiba, ako ay iba sa ibang tao, sa inyong mga katabi, pero bakit ito pinagmumulan ng pag-aaway. Pinagmumulan ito ng pag-aaway kapag ang pagkakaiba ay tinuturing na hindi pagkakauri o di pagkakapantay-pantay. Tinuran ni Fr. Allan na darating lamang ang katarungan kapag nawala na ang pagkakaiba at paghahati ng namumuno at pinamumunuan ng babae ang lalaki at ng anak sa magulang.

Bagamat tayo ay di magkakapareho hindi ito nangangahulugan ng hindi pagkakapantay-pantay sapagkat sa kadulu-duluhan tayong lahat ay magkauri, tayong lahat ay tao, isinilang na hubad at uuwi sa hukay ng hubad sa pagitan ng pagsilang at kamatayan doon binuo ang buhay na tao at doon nakilala ang banal at kabuluhan ng kanyang pagtahan dito sa daigdig. Subalit bilang tao, tayong lahat ay magkakapwa. Samakatuwid ang katahimikang hinahanap natin ay dapat suriin at pag-aralan kung ito nga ay nararapat o hindi, sapagkat ang katahimikan ay binuo ng dalawang bagay: kaayusang panlabas at ang katahimikang panloob.

Sa labas ay pinag-uusapan natin ang ugnayan ng mga tao, estruktura, mga proseso ng institusyon kung ito ba ay maayos, halimbawa: kung tayo ay walang pagkakasundo at walang magpapatakbo sa sinodong ito, hindi tayo magkakaigi, kaya kinakailangang may kaayusang panlabas, kinakailangang ito ay ginagabayan ng mga proseso at estruktura. Pero alam naman natin na maayos man sa labas hindi ito nangangahulugan na panatag ang loob ng mga tao katulad ng mga bata na normal ang buhay kapag maiingay at kung tahimik na ay may nangyayari. Katulad din ng marshall law, tahimik ang kapaligiran subalit mag-iingat ka sa iyong sasabihin, sa iyong pupunahin. Maayos sa labas subalit bagabag at walang kapanatagan sa loob. Sinasabi na tayong Marinduqueño ay likas na tahimik, maaaring sabihin natin na likas pero nararapat ba, nakabubuti ba? Kung minsan kailangan mo ring manggulo upang magkaroon ng mas malalim na katarungan.

Ikalawa: Pagbabago o ang tinatawag nating Metanoia. Ang pagbabago ayon sa bibliya ay binubuo sa dalawang pagkilos: 1.Ikaw ay tumatalikod at ikaw ay bumabaling (conversion from and conversion to). Mayroon kang tinatalikuran at alam mo kung ano ang iyong tinatalikuran sapagkat kung hindi mo ito sinuri o hindi mo pinuna ay hindi ka rin kombensidong talikuran. Kinakailangang pagtuunan ng pansin at magnilay-nilay sumangguni ka sa iba, pag-usapan upang malaman kung ano ang matuwid at ano ang mali sapagkat sa unang tingin ang binubunsod ng ating puso ay maaaring mali kaya kailangang pag-isipan pero ang conversion na hinihingi sa atin ay hindi lang pangkaisipan, kailangang yakapin natin ito, kailangang buuhin ito sa ating puso, kailangang tayo ay maging kumbensido.

Ang katwiran ay di nagmumula sa isip kundi ito ay namumula sa puso huwag nating paghiwalayin. Minsan ang katwiran ay nagmumula sa utak, ang katwiran ay nagmumula sa puso. Huwag nating paghiwalayin ang dalawa kailangang sila ay magkaugnay, kailangan ang katwiran ng isip ay hindi katwiran ng puso. Tutulak ang puso na humahatak at naghahanap ng katwiran, pero katulad ng mga bata na hindi pa nag-iisip at hindi pa naturuan ng puso sila ay gawa lang ng gawa. May mga bagay tayong natutuhan sa paggawa ng karanasan at marahil maaaring unawain natin ito sapagkat ang paggawa ng katarungan minsan ay hindi tinutulak ng isip hindi tinutulak ng puso kundi natutuhan sa pagkilos. Kaya’t mahalaga ito sa ating pagbabago, sa ating pagtalikod sa mga bagay na di makatarungan, pagbaling, pagkapit, pagsulong ng katarungan sa isip, sa puso at sa gawa. Kailangang gawin natin ito bilang isang lipunan at ang katarungan ay hindi gawain ng iilan, kundi gawain ng lipunan. Tinuran ni Fr. Allan na ang katarungan ng madla, ay kabutihan ng madla at sa aking pagtuturo ito ay tinatawag kong buting tanan. Ang buting tanan ay unti-unting binubuo at binabago sapagkat ang hinaharap natin ay kabutihan ng hindi iisa, ng dalawa o ng tatlo kundi para sa kabutihan ng lahat. Ang kabutihan ng lahat ay kailangang isaalang-alang at tayo bilang lipunan ay maaaring maghati-hati. Ito ay ideolohiya na sinasabi na ang lipunan ay ito: sila ang puwersa – ang lipunan ng mayayaman ay walang lugar para sa mahihirap, mamamatay sila, mawala sila, mag-immigrate sila, wala kaming pakialam sapagkat ito ang aming daigdig. Ang kaliwa naman ay sinasabi na ang daigdig ay nahahati sa dalawa, ang mga panig: makabayan at hindi makabayan. Sa pamilya ba ganon ang ating paghahati? Paano ba natin hinahanay ang ating mga kasama sa pamilya? Pilit natin itong binubuo sapagkat ang pamilya ay paaralan ng lahat ng pinapahalagahan natin sa ating kultura.

Ang pagbabagong buhay ay pagbabago hindi lang ng isip, ito ay pagbabago ng puso, ng kilos at paano ito magaganap? Kailangang ito ay manggagaling sa Diyos, tulad ng nasa lumang tipan, paulit-ulit na pumupukaw ang Diyos sa puso ng iilan upang tumayo bilang mga propeta, upang tumayo bilang pwersa at pamuno upang mamahala sa kanilang bayan bilang mga hari.

Kailangang manalig tayo na kapag bukas ang puso sa kapwa at sa Diyos balang araw ay mayroon ding puso na aantigin ng Diyos na siyang tatayo at mangunguna sa kayang lipi at muli silang hahanguin sa kanilang kahirapan at ililigtas sa kanilag pagkaalipin.

Ang ikatlo: ang pinapaksa ng lahat na ito – ang katarungan. Una ay ang ating pananaw sa bahaging ito bilang ating mga minana. Napagdaanan natin sa ating kultura na ibigay sa eskwelahan, sa ating mga magulang na minana natin sa iba’t-ibang pangkat. Ang tinatawag nating klasikal o tradisyonal na kahulugan o “conceptual understanding of justice” ay nahahati sa tatlo: Commutative, Distributive at Social justice.

1. Commutative justice – ay katarungang suklian, halimbawa sasabihing: “gagawin mo ito, ito ang kasunduan nating dalawa”. Dalawang indibibwal o dalawang pangkat na nagkakasundo.

2. Distributive justice – ito ay hinihingi natin sa mga namumuno, sa mga pari, obispo at lahat ng nakatataas sa gobyerno. Ang gobernador ay dapat lahat binibigyan hindi lang ang punong lalawigan, hindi lang ang mayor, hindi lang iilan ito ay dapat sa lahat. Walang pinipili sapagkat siya ay hinalal ng bayan, ama ng lalawigan; katulad rin sa simbahan: siya ay obispo at pari sa buong parokya hindi lang para sa isa kundi para sa lahat, ito ang katarungang masasabi nating pantao lamang.

3. Social justice – ito ay ang pinakamagulo sapagkat ito ay pagtutuwid ng anumang mali.

Sa anumang pagtutuwid may masasagasaan. Halimbawa; may synod tayo mayroong masasagasaan, magpapagawa ka ng kalsada may masasagasaan. Hindi maiiwasan ang banggaan, kaya kailangang ito ay harapin sa simulat-simula pa lamang kaya kung minsan kinakailangang nating magparaya. Tulad rin sa pamilya, may isang nagpaparaya, at sa usaping panlipunan talagang ito ay mabigat at mahirap. Kaya itong minana nating katarungan sa dalawahan na galing sa taas at pagbubuo ng isang lipunan, sa pilosopiya pa lang ay mahirap nang harapin pero bagamat ito ay binuo ng isang classical theologian philosopher, may pagkakaiba ang tinatawag nating katarungang legal at ang katarungang moral. Bakit? Sapagkat ang batas kung minsa ay hindi makatarungan at dahil sa kukunti lang ang bumubuo ng batas ito ay may sariling interes at masasabi nating hindi makatarungan. Ginagawa ito hindi para sa lahat kaya ito ay sinasalungat ng iba na sumusuri sa kosepto ng katarungan. Suriin natin kung anong konsepto ng katarungan ang umiiral sa lipunan ngayon sapagkat ang katarungan ay maaring pinagtatanggol nito ang maling katarungan. Paano magiging makatarungan ang isang lipunan na ang mga babae ay nasa ilalim ng mga lalaki, nakababa sa mga lalaki? Paano magiging makatarungan ang isang magulang na itinuturing ang kanilang anak na isang kasangkapan lamang? Ito ba ay makatarungan? Ito ang daigdig nila noon: may naghahari at may pinaghaharian. Kaya bahagi ng pagsusuri ng katarungan na tanungin kung ang balangkas, ang ugnayan, ang mga proseso ng isang lipunan ay makatarungan o hindi. Paano ba nauugnay ang sinasabi ng Bibliya? Darating ngayon ang Banal na Kasulatan at nagsasabing ang Diyos ay hindi Diyos ng kaayusan. Nakita natin ang katarungan noon – ang babae ay may hawak na timbangan at nakapiring ang mga mata. Ngayon ay nakikita mo sa Banal na Kasulatan na ang Diyos ay malaki ang mata, bukas na bukas ang mata, nakatingin sa iisang tao, hindi pinapansin ang iba sapagkat sagana na sila, maganda, mabango, may posisyon sila. Ang hinahanap ng Diyos ay mga dukha, ang inaapi, mga nahihirapan, mga maliliit na hindi pinapansin, at walang tumitingin. Tulad ng sinabi ng Diyos: dahil ako ang Diyos, ako ang lumikha, sila ang mga anak ko, hahanapin ko sila, titingnan ko sila, mamahalin ko sila sapagkat sila ay salat. Katulad sa isang pamilya dapat ganon din ang puso ng ama at ina, dapat sa kanila magsisimula ang katarungan ng Diyos. Ang pakikinig sa hindi pinakikinggan, ang pagpansin sa hindi pinapansin, ang pagmamahal sa hindi minamahal, pagpapayaman doon sa walang nag-aaruga at dahil ginusto niyang ipakita sa kanila ang pagmamahal, gagawin niya sa kanila ang lahat ng ikabubuti- iyon ang katarungan ng Diyos, hindi ng tao. Ang katarungan ng tao ay katulad ng sinasabi na: “para magkasundo tayo, ang kasunduan natin ay ganito”.

Kaya sinasabi ng Diyos: “Ang Aking katuwiran ay hindi katulad ng katuwiran ng tao”. Samakatuwid ninanais ng Diyos na ang lahat ay maging bahagi ng kanyang angkan, ng kanyang lipunan. Kapag mayroon kang nais ituwid sa isang lipunan, mayroong masasaktan, mayroong magdaramdam, mayroong ayaw masasagasaan.

Ang katarungan ng Diyos ay hindi nagmumula sa katarungan ng tao kundi sa katuwiran ng Diyos at parang sinasabi ng Diyos:“kung ako ay Diyos hindi ko maaatim, hindi ko matitiis na ang aking mga anak na ito ay mabubuhay nang ganon na lamang”.

May tatlong kahulugan ang katarungan:

1. Katarungan na minarapat ng taong naririto ang mga kaugalian at ang mga batas. Ang katarungang ito ay sinasabi na dapat ay pantay-pantay.

2. Ito ay ang katarungan ng pangangailangan- kung ang isang tao ay gutom, maaari syang kumuha sa sobra ng iba bilang pamatid gutom. May karapatang ang tao sa kanyang kakailanganin upang mabuhay tulad ng tubig, silungan, pagkain at damit, kailangan ito upang mabuhay ng sapat at kinakailangang maibigay sa kanya ang karapat-dapat upang siya ay mabuhay bilang tao. Karapatan din na pumili ng magiging asawa, na tumira kung saan niya gusto, na piliin kung anong relihiyon ang kanyang sasampalatayanan at lahat ng mga bagay na tinatawag nating karapatang pantao. Kinikilala ang lahat ng ito at kinakailangang sukatin kung tinutugunan ang mga bagay na ito. Ang lipunang maraming nagugutom ay matatawag nating hindi makatarungang lipunan at obligasyon ng mga namumuno na baguhin ito.

3. Utang mo sa iyong sa iyong sarili, wala mang sumusumbat sa iyo, ikaw rin ng susumbat sa iyong sarili kung ikaw ay mayroong pakiramdam at pagpapahalaga sa iyong sarili bilang tao. Samakatuwid ang iyong pagiging matuwid sa iyong sarili ay may malalim na pakahulugan ng katarungan. Kung ikaw ay ama magpakaama ka, kung ikaw ay hari, magpakahari ka, kung ikaw ay obispo magpakaobispo ka at kung ikaw ay pinunuo ng gobyerno magpakapinuno ka, subalit hindi ibig sabihi ay sasagasaan mo ang iba, kundi maging tunay na pinuno, sapagkat ng akuin mo ang posisyon na iyan ay binalikat mo na rin ang tungkulin, utang mo ito sa iyong sarili at pagbabayarin ka rin ng Diyos kung hindi matupad ang iniatang niya sa iyo. Ngunit bakit ganito ang katarungan ng Diyos, sapagkat kahit siya ay Diyos, ito ay utang niya sa kanyang sarili, hindi siya nagpabaya at ang sabi niya: “Ako ay Diyos, hindi ako maaring magpabaya, hindi maaaring hindi kikilos ng ganito at ito ang tunay na katarungan.

Unang binigyan diin ni Fr. Miranda ang kultura ng mga Pilipino sa isyong Katarungan. Sinabi niyang ayon sa mga dalubhasa matagal bago isang Pilipino ay punahin ang mga namumuno. Labis-labis o sukdulan ang paggalang sa sibil at sa simbahan. Sa ugat ng ating kultura, lahat tayo ay magka-kapwa tao.

Binanggit niya ang tungkol sa accommodative values – pagpapahalagang mapagparaya – nag-uugat sa utang na loob, pakikisama, hiya alang-alang sa katahimikan. Ang confrontative values naman ay naka-ugat sa lakas ng loob, pakikibaka at bahala na. Inihalimbawa niya ang isang Nanay na parang tigre kung ipinagtatanggol ang anak.

Ipinagpaliwanag din ni Fr. Miranda ang Kaayusang Panlabas na may kinalaman sa ugnayan ng mga tao, istraktora at proseso na ginagabayan ng batas. Samantala ang kaayusang panloob ay panatag ang loob, normal ang buhay. Ang ibinigay niyang halimbawa ay ang Martial Law – tahimik ngunit mapanganib.

Tanong ni Fr. Miranda: Likas nga bang tahimik ang mga Marinduqueño? Ang metanoia na unang binanggit ni Fr. Allan Malapad ay pagbabago sa puso at sa gawa. Ito ay grasya na galing sa Diyos.

Samantala ang katarungan ay bahagi ng ating mga minana sa iba’t-ibang pangkat at kultura. May tatlong uri ang katarungan. 1) Commutative o Katarungang Suklian. Ito ay napagkasunduan ng 2 pangkat. Ito ang gagawin mo, ito ang gagawin ko. 2) Distributive Justice – ang pamahalaan o gobyerno dapat lahat binibigyan hindi lamang ang kanyang bayan kundi lahat o buong lalawigan. 3) Social Justice – pagtutuwid ng ano mang mali at hindi makatarungan sa lipunan. Sa ano mang pagtutuwid ay may masasagasaan. Kung meron kang gustong ituwid sa lipunan mayroon kang masasagasaan.

Katarungang legal – kung minsan ang isinasaad ng batas ay hindi makatarungan. Ito ay para sa ilan at hindi para sa lahat. Samantala ang katarungan ng Diyos ay hindi tulad ng tao. Ang lahat ay bahagi ng Kaniyang lipunan. Sa Bibliya ang Diyos ay malaki ang mata – hinahanap ang mga dukha, inaapi, maliliit, nahihirapan at walang umaaruga.

Ang tatlong kahulugan ng katarungan ay 1.) Katarungang Minarapat ng Tao – sa batas, ang lahat ay pantay pantay. 2.) Katarungan ng Pangangailangan – kung nagugutom, magnanakaw upang mabusog. Kumuha sa labis ng iba bilang pamatid uhaw. Sa mga kanayunan ay may namamatay sa gutom – walang katarungan. 3.) Katarungang Utang Mo sa Iyong Sarili – ikaw na rin ang susumbat sa iyong sarili. Gawin mo ang pinakamatuwid sa iyong sarili.

Kung ikaw ay ama, magpaka-ama ka! Kung ikaw ay ina, magpaka-ina ka!

Kung ikaw ay pari, magpaka-pari ka! Kung ikaw ay madre, magpaka-madre ka!

Kung ikaw ay hari, magpaka-hari ka!

“ANG TUNAY NA KATARUNGAN AY ANG GAWIN MO ANG KATUNGKULAN MO,”

Inihanda ni:

REV. FR. DIONICIO MIRANDA